Op stap in Het Groene Woud

Een meerdaagse wandeling door Nationaal Landschap Het Groene Woud

Kartuizerweg De Dommel Liempde Kerkakkers Dommelbeemden Poosplaats het Hoefje Duits Lijntje Lussendreef Geelders Bosccheweg en Groene Poort Dommel bij de Schoonberg Meanders bij Oude Hooibrug Hogert Poel Geelders Dommeldal Hezelaarse akker Vleesbroek Natuurbrug Velder Heerenbeek

Tocht 1

De Dommel door Het Groene Woud

18 kilometer
Van de Groene Poort (Boxtel) naar de Hopbel (Liempde)
  • Start vanaf De Groene Poort. Vanaf parkeerterrein linksaf op de Bossche weg.
    De Bossche weg maakte deel uit van de 18e eeuwse steenweg van 's-Hertogenbosch naar Luik en heeft nog steeds enige allure.
FOTO 1. BOSSCHEWEG-GROENE POORT
  • Eerste weg linksaf, de Ketting. Over de A2 in de bocht linksaf, bospad: de Heult.
    Rechts ligt de gerenoveerde rioolwater zuiveringsinstallatie van Boxtel die haar water op de Dommel loost.
  • Fietspad volgen tot de afslag naar rechts: Hooibrugpad. De Dommel oversteken en direct linksaf.
    Dit is een nieuwe brug met een oude naam. De oude Hooibrug lag enkele kilometers stroomafwaarts. Voor u ligt de Schoonberg.

Bergen en zandruggen in Dommeldal

De Schoonberg die hier over de Hooibrug van de Dommel ligt, is een verhoging in het lage land van het beekdal. Zoals op zoveel plaatsen in het Brabantse land liggen er her en der in het dal van de Dommel zandruggen of zandbergen met een lange geschiedenis. Toen de laatste ijstijd op zijn einde begon te lopen, ontstonden onder koude en droge omstandigheden langgerekte ruggen van door de wind verplaatst zand. Dit zogenaamde dekzand waaide ook door het Dommeldal. Op verschillende plaatsen moest de rivier voor deze hindernissen uitwijken en haar loop verleggen. Tussen Boxtel en Sint Michielsgestel ligt een belangrijke zandrug die een grote invloed op de loop van de Dommel heeft gehad. De rivier stroomde hier voorheen in noord-westelijke richting naar Helvoirt. Door het uit het zuidwesten oprukkende zand onder de huidige landgoederen Venrode, Zegenrode en Zegenwerp is de Dommel uiteindelijk gedwongen haar loop naar 's-Hertogenbosch te verplaatsen. Door de kanalisatie en verbreding van de rivier kabbelt het water hier voortaan rustig deze aardkundige fenomenen voorbij.

NATUURFOTO 1. BUIZERD
  • Blijf strikt de Dommel volgen, ga bij de infoborden linksaf langs een bosje.
    Aan de overzijde van het beekdal liggen op een hoge zandrug de landgoederen van Sint Michielsgestel en een golfbaan.
FOTO 2. SCHOONBERG EN DE DOMMEL

De gekanaliseerde Dommel.

De Dommel is op dit gedeelte van haar loop kalm en wijds. Dat is niet altijd zo geweest. Eeuwenlang heeft men met kleine ingrepen geprobeerd de rivier van Boxtel tot 's-Hertogenbosch beheersbaar en bevaarbaar te maken. Tot aan het jaar 1800 bleef het echter bij veel plannen en weinig uitvoering. De wispelturige Dommel bleef met zijn vele bochten en regelmatige wateroverlast een bron van zorg. In 1827 meende de Boxtelse burgermeester dat "het noodzakelijk is om over te gaan tot verbreding der bruggen, afsnijding der menigvuldige kronkelingen, het doen van meer uitdiepingen en het graven van nieuwe waterlossingen". Na de oprichting van het waterschap de Dommel in 1863 werd daadwerkelijk in de loop van de rivier ingegrepen. De grootste ingrepen vonden na 1960 plaats toen er al een heftig agerende natuurbeschermingslobby was. Na veel strijd is uiteindelijk de Dommel tot Boxtel verbreed en rechtgetrokken met als resultaat het landschap dat zich nu aan u voordoet. Het huidige beeld van de rivier is vrijwel geheel door waterschapsingenieurs in 1971 geconstrueerd.

  • U loopt langs de Dommel tot aan klaphekje, ga hier rechtsaf.
    In dit deel van de tocht treft u veel oude afgesnoerde beekmeanders.
FOTO 3. MEANDERS BIJ DE OUDE HOOIBRUG

Landgoederen en dode meanders

Ondanks de strakke rivier vertoont het beekdal ten zuiden van Sint Michielsgestel nog een schitterende aanblik. Dit komt onder andere doordat er veel oude relicten van de stroom in het landschap zijn achtergebleven. Zowel links als rechts van de nieuwe loop liggen afgesnoerde meanders die nog wijzen op het bochtige karakter van weleer. Langzaam verlanden de stilstaande waterplassen en bieden zo een groeiplaats aan vele bijzondere planten. In de bosjes en rietkragen vinden veel dieren een schuil- en broedplaats. Het dal strekt zich hier in westelijke richting uit tot de hoge zandrug van de Gestelse landgoederen. Overal langs de beken rond 's-Hertogenbosch liggen nog landhuizen, dikwijls met vaak fraaie parken omzoomd. Vanaf de 17e eeuw verbleven veel rijke inwoners van de stad gedurende de zomer op deze lusthoven of speelhuizen. Landschappelijk gezien is de omgeving van de oude Hooibrug het mooist. Hier trok men vroeger met karren vol hooi van de voedselrijke graslanden de kronkelige Dommel over. Nu wandelen we hier tussen de dode meanders langzaam omhoog het beekdal uit.

  • Vóór u ziet u de Hogert met het kerkhof en een kapel. Na hek aan de rechterkant, rechtsaf. U bent op de Veldseweg.
FOTO 4. KAPEL OP DE HOGERT

De Hogert in Datmunda

De naam Dommel is mogelijk afgeleid van 'dodde' (riet) of 'dud' (moeras) maar je vindt in de literatuur ook afleidingen die wijzen op een plaats waar het water een draaiende beweging maakt. Een feit is dat de eerste vermelding uit 704 dateert en de Dommel toen Dutmala werd genoemd. Iets vroeger worden drie plaatsjes bij de rivier vermeld waarvan we ons hier in ëën ervan bevinden: Datmunda of Gemonde. In dit Gemonde op de Hogert zijn zelfs al bewoningsresten uit de Romeinse tijd gevonden. Dat is niet vreemd. Al eeuwen hiervoor zochten de eerste bewoners, boeren uit de Nieuwe Steentijd, dit hoog gelegen gebied op om hun akkers aan te leggen. Het in de buurt gelegen beekdal van de Dommel leverde de mens tal van producten die nodig waren voor de bouw van hun huizen. Je kunt hierbij denken aan het riet voor het dak, de wilgentenen voor de vlechtwanden en leem voor het dichtsmeren hiervan. Daarnaast diende het beekdal voor het weiden van het vee en de hooioogst.

  • Op de Veldseweg gaat u het eerste pad rechtsaf.
    De Veldseweg is een van de oudste wegen die vanuit 's-Hertogenbosch over hoge delen van het landschap naar het zuiden voerde.
NATUURFOTO 2. MARILANDICA'S
  • Op het einde van de weg linksaf, de Boomstraat. Hier gaat u stukje naar rechts. Neem de eerste weg linksaf, de Zandstraat. Op het einde van de Zandstraat linksaf, de Lambertusweg.
    Langs de Boomstraat en de Lambertusweg komen nog enkele karakteristieke langgevelboerderijen voor met zowel de voordeur als de staldeur in de lange gevel. Neem de eerste weg rechts, de Hooghemertseweg. Bij de Koudenberg treft u een picknickplaats en een monument voor het verzet. Op het kruispunt gaat u linksaf, de Gasthuiskamp. Neem de eerste weg rechtsaf. Op dit traject ziet u enkele mooie voorbeelden van de aanleg van landschappelijke beplanting en poelen.
FOTO 5. POELEN EN LANDSCHAPSELEMENTEN

De gemeint van de Bodem van Elde

We wandelen in dit deel van de tocht door de "Bodem van Elde", een zogenaamde gemeint. Eeuwenlang werden hier de weiden en de wildernis rond de nederzetting gemeenschappelijk gebruikt. In 1314 werd echter dit gemeenschappelijk eigendom wat tegenstrijdig door de hertog van Brabant aan de eigen inwoners verkocht. Hiermee kregen zij formeel het recht om zelf het toezicht op het onderhoud van wegen, sloten en dijken te regelen. Ook mochten ze zelf bepalen hoe men zich moest gedragen bij het steken van turf, het kappen van hout en het weiden van vee. De Bodem van Elde behoorde onder vier rechtsgebieden en viel onder de parochie Gemonde. Toen deze gemeint in 1802 opgedeeld werd, kregen de nieuwe gemeenten Boxtel, Schijndel, Sint Oedenrode en Sint Michielsgestel dan ook ieder hun deel van het territoir. Het ging in een gemeint om het zo intensief mogelijk benutten en tegelijk zo goed mogelijk conserveren van de grond waarop men woonde en waarvan men leefde. Dit alles ten voordele van ieder die daar belang bij had, zowel arm als rijk. Voorwaar, een nobele en duurzame doelstelling die ondanks alles bijna 500 jaar is nagestreefd.

  • De Schijndelse dijk voorzichtig oversteken en rechtsaf op het fietspad gaan lopen. Loop 50 m door, dan linksaf het bospad in: de Geelders.
    Door de vernatting van het bosgebied kunnen de wegen soms slecht begaanbaar zijn. Dit komt echter ten goede aan de hogere ecologische waarde van het gebied.
  • Einde van de weg rechtsaf. Bij het veerooster rechtsaf over een weilandje.
    Het weilandje wordt omzoomd met wilgenstruweel. De rijk bloei hiervan trekt in het voorjaar vlinders aan zoals de rouwmantel. Let ook op de mooie knotwilgen.
FOTO 6. WEILANDJE IN GEELDERS MET KNOTTEN
  • Na het weiland, rechts in de hoek, het pad vervolgen. Op het kruispunt rechtsaf en iets verder het pad naar links aanhouden. Op splitsing bij een bank, rechts aanhouden, niet door het donkere sparrenbosje gaan. Pad volgen tot de splitsing met de beukenlaan, hier gaat u linksaf. U loopt op een boslaan met rabatten. Rabatten zijn beplante zandruggen afgewisseld met sloten. Op het kruispunt gaat u een stukje linksaf. U kunt over een brugje rechts op een rabat gaan lopen. Op het einde van de rabat gaat u linksaf, u komt op een breed en lang bospad.
    In de Geelders probeert Staatsbosbeheer door het open kappen van de bosranden meer ruimte voor kruiden en zo voor vlinders te scheppen.

De Geelders

De Geelders ligt in het beekdal van de Dommel in de driehoek Schijndel, Liempde en Boxtel. Het ongeveer 270 ha grote gebied is voor het grootste deel bos maar bevat ook een deel weilanden en een klein heideveld die wat openheid brengen. De kern bestaat uit loofbossen met overwegend populier en zomereik als soorten met vaak een ondergroei van hakhout. Het bos is vrijwel overal geplant op smalle zandruggen afgewisseld met greppels, de zogenaamde rabatten en is doorsneden door een uitgebreid padennet. Het gebied van de Geelders kent een lange bosgeschiedenis als deel van de Bodem van Elde. Al vroeg in de 19e eeuw waren grote delen van de Geelders als oud "boerenbos" op kaarten ingetekend. De bijzonder rijke voorjaarflora wijst op een voedselrijke, vochtige en betrekkelijk ongestoorde bosbodem. Het huidige beheer van het bos bestaat voornamelijk uit nietsdoen. Zo is in de loop van tientallen jaren een uniek bosreservaat ontstaan waarin natuurlijke processen langzaam de invloeden van de mens uitwissen. De graslanden worden ëënmaal per jaar gemaaid zodat de bijzondere vegetatie met onder ander de rietorchis, in stand blijft. Ook de heide wordt beheerd door plaatselijk te plaggen en zo een mozaïek van structuren en dus variatie te creëren.

FOTO 7. DE GEELDERS
  • Op het einde van het pad gaat u rechtsaf. U passeert een veerooster en gaat hierna direct links. Ga wat verder rechtsaf op een paadje over een boswal. U loopt hier langs de bosrand. Volg de bocht van het pad naar links. Neem het eerste pad links bij een hekje en blijf dit vochtige pad volgen. U komt op een dijkje en gaat hier rechtsaf. Op het kruispunt aan het einde ziet u een heideveld, ga hier links. Op T splitsing gaat u rechtsaf. U komt weer over het veerooster dat u al passeerde en gaat na het heideveld rechtsaf langs een metalen hek, de Lussendreef.
    Het heide veld wordt opengehouden door onder andere te plaggen. Zo biedt het een biotoop voor onder andere de levendbarende hagedis en de klokjesgentiaan.
NATUURFOTO 3. VLINDERS
  • Na ca 300 m, na de heide, linksaf. Ga op dit pad tweemaal rechtsaf en u komt na een tocht met hindernissen weer op de Lussendreef.
    Op dit deel van de wandeling maakt u kennis met een bosreservaat. Door simpelweg niets te doen neemt het bos een natuurlijk karakter aan.
  • Op het einde van de dreef rechtsaf. U loopt naar Café Het Groene Woud.
    Hier kunt u, behalve op donderdagen, even rust nemen.
FOTO 8. SPOORLIJN IN KASTEREN
  • Bij het café rechtdoor, de Slophoosweg. Na 250 m rechtsaf, de Maai.
    Let op, u loopt over een drukke verharde weg. Het bos rechts is echter niet geschikt om in te wandelen.
  • Einde van het pad linksaf. Rechts aanhouden, u loop op een pad door open een weidegebied.
    De vele vochtige weilanden worden hier maden of maaien genoemd en zijn in beheer bij Het Brabants Landschap.
  • Karthuizerweg met populieren, eerste weg rechts. Fietspad rechtsaf.
    De Karthuizerweg duidt op de kloosterorde die in Olland in de 15e eeuw een klooster hadden. Let op de Marilandica populieren met hun schuine zijtak tegen de overheersende windrichting in. Zie hier voor de website www.kartuizerklooster.nl.

Het dal met zijn parel de Dommel

De Dommel is geen rivier met ëën duidelijke bron. Gevoed door regenwater en opborrelend grondwater ontspringt ze in een venig, moerassig gebied in de Belgische Kempen bij Peer. Over een lengte van ongeveer 110 km daalt het wateroppervlak zo'n 70 meter wat inhoudt dat we de Dommel een traagstromende laaglandbeek noemen. In 's-Hertogenbosch komt er gemiddeld 15.000 liter water per seconde aan dat onder andere is verzameld uit vele zijbeken zoals de Beerze en de Essche Stroom. Op grote delen van haar loop heeft de Dommel haar natuurlijke traject behouden. Ze kronkelt door het agrarisch gebied, passeert hoog gelegen heidevelden en bossen en baant zich een weg dwars door de stad Eindhoven. Tegenwoordig is iedereen zuinig op deze fraaie blauwe ader in het landschap. Haar water wordt gekoesterd en schoon gehouden. Zowel in de steden als in het boerenland en in natuurgebieden wordt de hoofdstroom en haar zijbeken in oude natuurrijke glorie hersteld. Het gedeelte waar u nu wandelt, tussen Sint Oedenrode en Liempde, behoort tot de mooiste delen van de stroom en haar dal. Hier kan de Dommel bij hoge waterstanden nog vrij over haar beekdal beschikken en mag ongestoord grote delen van haar lage beemden overstromen.

FOTO 9. DOMMELDAL
  • Blijf het fietspad volgen, en steek de Dommelbrug over. Het fietspad heet hier de Herscheweg.
    Deze oude zandweg door het Dommeldal is nu een fraai recreatief fietspad. Houdt u rekening met fietsers op het pad?
NATUURFOTO 4. IJSVOGEL
  • Eerste weg rechtsaf, Kerkakkers. Einde pad, linksaf Pastoor Dobbeleijnstraat.
    U passeert de plek waar vroeger de oude kerk van Liempde heeft gestaan. Het is nu een archeologisch parkje. U moet hier echt even een kijkje nemen.

Het dorp Liempde

Als we uit het Dommeldal wandelen, komen we op de oude locatie van het dorp Liempde. Vanaf 1232 wordt Liempde vermeld als een dorp binnen de Meierij van 's-Hertogenbosch, binnen het kwartier Peelland. Het dorp is dan verdeeld in enkele buurtschappen of hertgangen. Men verbouwde diverse gewassen en hield wat vee. Gezamenlijk beschikte men over, door de hertog van Brabant, in 'eeuwigdurende erfpacht' gegeven gemeenschappelijke gronden buiten deze buurtschappen: de gemeinten. In het snijpunt van de verbindende wegen ontstaat geleidelijk aan een dorpskern. Op de Kerkakker vinden we de St. Janskapel als het eerste bedehuis. Een jarenlange strijd om los te komen van de parochie van Boxtel wordt bekroond met benoeming van Gerard Dobbeleijns tot pastoor van de nieuwe parochie van Liempde in 1603. In de naar hem genoemde straat staat nog steeds de dorpsschool uit 1783. De plaats van de oude kerk is nu een fraai parkje. Je kunt er even rusten en de informatie over de kerkgeschiedenis lezen. Liempde kent vele monumentale boerderijen waarvan Het Duijfhuis met zijn duiventoren de meest bijzondere is.

FOTO 10. KERKAKKER BIJ LIEMPDE
  • Op splitsing links aanhouden, zandpad. Boerderij op nummer 2, De Hopbel
    Aan de rechterkant passeert u het oude schooltje van Liempde. U kunt bij de Hopbel het beste, zoals gebruikelijk in deze streek, achterom gaan. Daar treft u vast Dick of Marina.
ROUTE 1 - PLATTEGROND
  • Plattegrond route wandeltocht 1