Op stap in Het Groene Woud

Een meerdaagse wandeling door Nationaal Landschap Het Groene Woud

Kartuizerweg De Dommel Liempde Kerkakkers Dommelbeemden Poosplaats het Hoefje Duits Lijntje Lussendreef Geelders Bosccheweg en Groene Poort Dommel bij de Schoonberg Meanders bij Oude Hooibrug Hogert Poel Geelders Dommeldal Hezelaarse akker Vleesbroek Natuurbrug Velder Heerenbeek

Tocht 2

Bossen en Landgoederen in Het Groene Woud

26 kilometer
Van de Hopbel naar de Bosrand
  • Start vanaf de Hopbel (Pastoor Dobbeleijnstraat). Loop linksaf het zandpad uit. Steek over naar de Heuvelstraat op de Hezelaarse Akker. Eerste weg linksaf, Reepenbergseweg. Op T-splitsing linksaf. Eerste weg rechtsaf, Akkerweg. U bent op de Hezelaarse akker. Dit is één van de meerdere oude akkercomplexen rond het dorp Liempde.
FOTO 1. HEZELAARSE AKKER MET LIEMPDSE KERK

Hoge akker in het Dommeldal
De vrijwel onbegroeide Hezelaarse akker kent al zeker 2500 jaar bewoning en bebouwing met landbouwgewassen. Het is een zogenaamde hoge akker. Deze zeer oude landbouwgronden werden vanaf de brons- en ijzertijd aangelegd op hogere delen in het lage en natte Dommelland. Hier troffen de toenmalige boeren niet alleen een vruchtbare bodem maar bleven ook hun gewassen vrij van overstromingen. In eerste aanleg woonden de mensen naast hun akker op de hoge grond. In latere eeuwen is de bebouwing van de hoge akker verdwenen. Door bemesting is het akkercomplex in de loop van de tijd steeds hoger komen te liggen. Een akker werd in vroegere eeuwen vaak omgeven door een wildwal. Deze bestond uit een geplante strook van ondoordringbaar struikgewas. Zo weerde men wilde dieren die op zoek naar voedsel de akker betraden en grote schade konden aanrichten. De gronden op de akker werden onder de ingezetenen van het dorp verdeeld. De scheiding tussen de verschillende bebouwde percelen werd door greppels aangegeven. Het akkercomplex was daarom een groot open geheel in een verder kleinschalig beekdallandschap.

NATUURFOTO 1; GROTE WATERLOOP MET EVZ
  • Op het einde van het zandpad, linksaf de Hezelaarsestraat in. Eerste weg rechtsaf de Sortestraat. U passeert de Grote Waterloop. De Grote Waterloop is een watergang die de natte bossen van de Scheeken en hun omgeving afwatert. We komen deze loop nog op meerdere plaatsen tegen. In de loop van de tijd wordt de Grote Waterloop omgevormd in een belangrijke Ecologische Verbindingszone (EVZ).
  • Na het brugje over de Groote Waterloop eerste weg rechtsaf. Weg links vervolgen. Het zandpad door bos uitlopen. Op het einde van het pad, rechtsaf. Na het draaihekje gaat u een stukje rechtdoor tot waar het pad ophoudt. Hier gaat u linksaf op het weiland langs bosrand lopen. U loopt door een laaggelegen open gebied, een voormalig "broek".
FOTO 2. VLEESBROEK; DE SORT

Het Vleeschbroek tussen de Dommel en de Scheeken
Een broek staat voor een laag moerassig gebied met een slechte afwatering. Het is meestal begroeid met voor de boer slechte grassoorten als biezen en zeggen. Vanuit de omliggende buurtschappen voerden drijvers het vee dagelijks naar hun eigen broek buiten de kernen om het te weiden. De schutter hield toezicht op de gestelde regels voor het beweiden. Het Vleesbroek waar u zich nu bevindt is zo'n karakteristiek woest en gemeenschappelijk gebied. Naast schrale weidegronden kon men in het broek ook vaak wat turf steken. Het heeft lang geduurd voordat men rond 1900 definitief het broekland in ontginning nam. Vanuit de gemeente Liempde werd er uiteindelijk gekozen voor het diep omwerken van de bodem en de aanplant van wilgen, populieren en masthout (sparren). De opbrengsten bleven echter laag en ook een ruilverkaveling in latere jaren heeft niet geleid tot een grote verbetering van de landbouwkundige waarde. Nu is het gebied weer deel van de natuurlijke omgeving als ecologische verbindingszone in Het Groene Woud. Niet zo kritische grote runderen kunnen nu vrij het gebied doorkruisen en vinden er misschien wel wat van hun gading.

  • Volg het slingerend pad door het bos. Bij het volgende draaihekje gaat u rechtsaf en u komt op een breed zandpad. De Broekdijk recht oversteken; u komt uit op de Donderdonksedijk. De bijzondere toponiemen wijzen hier op vele landschappelijke kenmerken. Een donk is bijvoorbeeld een zandhoogte in een laag gebied dat we al eerder als "broek" tegenkwamen. U wandelt hier op het grondgebied van de gemeente Sint Oedenrode.
  • U loopt door met zowel aan de linker- als aan de rechterkant bos. Na 800 meter gaat u het zesde pad rechtsaf in. Aan u linkerhand ziet u nieuwe aanplant. Op het einde van het pad linksaf. Volg nu het fietspad rechtsaf. U bent in het populierenlandschap van de Scheeken
FOTO 3. DE SCHEEKEN

De Scheeken
De naam Scheeken is afgeleid van schei-eik, een boom die een grens aanduidt. Het gebeurt vaker dat de naam van een object, boom, overgaat op een gebied zoals hier met grenzen aan de gemeenten Best en Sint Oedenrode. De bodem van de Scheeken is in de laatste ijstijd gevormd doordat onder extreme koude omstandigheden hier zand en löss zijn afgezet. Tijdens dooi is door verspoeling dit geheel in beweging gekomen en heeft zich op de laagste plaatsen afgezet. Hierdoor is er een slecht doorlatende bodem ontstaan die weliswaar nat maar ook redelijk vruchtbaar is. Nat en vruchtbaar zijn juist twee kenmerken die de populier op prijs stelt. De Marilandica, ook wel Brabantse staander genoemd, is een populierenboom die vanouds veel in dit gebied voorkomt. Het is een langzame groeier die over 75 tot 100 jaar kaprijp is. Het oude populierenras vormt sterk hout en maakt een markante boom die in het landschap opvalt door zijn steuntak tegen de overheersende windrichting in. Zo vormden de populieren niet alleen een grondstof voor de oude klompennijverheid in deze streek maar ook de bouwstof voor het coulissenlandschap van deze regio.

Slakkenparadijs Tekening van Slak
De Scheeken is een gebied met een kalkrijke bodem. Er komen dan ook erg veel slakken voor waaronder de zeer zeldzame geribde clausilia, Macrogastra attenuata lineolata.

  • Steek de drukke Vleutstraat over en ga direct rechtsaf. U kunt hier gebruik maken van de rustplaats met picknicktafel. In het kader van de ontsnipperingsmaatregelen in Het Groene Woud worden overal op drukke wegen passages gemaakt voor dieren. Dit kunnen tunnels zijn voor onder andere dassen en amfibieën of natuurbruggen voor alle organismen over rijkswegen als de A2. Onder de Broekdijk ligt een grote passage voor runderen. Ook de Vleutstraat is een belangrijke verkeersader en wordt beter passeerbaar gemaakt voor overstekende dieren.
  • Volg het nieuwe pad over het weiland. Bij de bosrand gaat u rechtsaf en houdt het weiland aan de rechterhand. Einde van het pad linksaf, het bos in. Al snel gaat u het eerste pad rechts en direct daarna het eerste pad linksaf. Direct weer rechts. Na een korte uitweiding op het territoir van de gemeente Best bent u weer in Boxtel. De vruchtbare bodem herbergt niet allen veel soorten wilde planten maar ook het verborgen leven van bijvoorbeeld slakken en insecten is hier zeer bijzonder.
NATUURFOTO 2. SLANKE SLEUTELBLOEM
  • Op de parkeerplaats aan de Keel, linksaf. Eerste weg rechts, Smalvelderstraat. Volg deze weg over ca 1500 m. Vóór het brugje over de Grote Waterloop gaat u linksaf langs het water lopen. Hier ziet u de Grote Waterloop volwaardig ingericht als ecologische verbindingszone. Een dergelijk element is echter ook een natuurreservaat op zichzelf. Veel dieren en planten hebben er hun woonplaats of habitat en hoeven niet zo nodig door te trekken naar andere natuur elders.
  • Op de verharde weg, rechtsaf, Ooiendonksestraat. Eerste weg linksaf, Dazingstraat Einde weg links, over de A2. Links in de verte ziet u de natuurbrug over de snelweg. In de toekomst moeten onder andere grazende runderen en edelherten hier in een vrije wildbaan kunnen passeren.
FOTO 4. NATUURBRUG

Rijksweg A2
Nadat in 1740 de interesse voor een weg van 's-Hertogenbosch naar Eindhoven was gewekt, kreeg het idee een flinke impuls doordat de stad Luik belangstelling kreeg voor een aansluiting op het voorgestelde tracé. 's-Hertogenbosch zag in de weg een mogelijkheid om de handelsbelangen met haar achterland te verstevigen. Zodoende voerde deze stad de vele onderhandelingen om dit ongekend grote project op te starten en betaalde vrijwel alle kosten. Vooralsnog strandde het initiatief in een overdaad aan moeilijkheden. Naast de onwil van vele belanghebbenden om mee te werken was er bijvoorbeeld geen vakkennis in de Nederlanden om een degelijke weg te construeren. Tegenwerking kwam er vooral van Oirschot dat de weg over Boxtel zag gaan lopen. Op het einde van het jaar 1741 werd de eerste steen gelegd en al een half jaar later was men al tot Boxtel gevorderd en begonnen de tollen hun eerste inkomsten op te leveren. Door de hoge onderhoudskosten en de tegenvallend opbrengsten stagneerde echter de aanleg bij Best. "De langste en fraaiste steenweg van het koninkrijk Holland" kwam uiteindelijk in 1807 gereed en is met enkele wijzigingen nog dezelfde weg die u vanaf het viaduct beneden u ziet.

  • Na het viaduct gaat u direct linksaf, Hollands Diep. Op het einde van de weg linksaf, Velderse weg. Ga onder de spoorlijn door en houdt links aan. U loopt het Veldersbosch in over hoofdweg. Recht ziet u het Veldershuis. Op het einde van de weg komt u op een vijfsprong. Ga hier schuin linksaf de laan in. Dit is van rechtsaf gerekend het derde pad. U bent op het landgoed Velder dat is gelegen temidden van één van de oudste boscomplexen van Brabant.
FOTO 5. LANDGOED VELDER

Het landgoed Velder
Het landgoed Te Velde of Vellaar dateert al uit de Middeleeuwen toen het eigendom was van de heren van Boxtel. Oorspronkelijk was het een boerderij of hoeve met een uitgestrekt bos. In de 18e eeuw is er een fraai sterrenbos aangelegd dat in dezelfde vorm ook tegenwoordig nog bestaat. De wandeling voert over de oude weg van Boxtel naar Oirschot, dwars door het landgoed. In 1851 komt de familie van de huidige eigenaar F.van Boeckel in bezit van het landgoed en blaast er nieuw leven in. In 1878 wordt Huize Velder gebouwd temidden van een groot park met een vijver waar u nog restanten van kunt vinden. De grote open graslanden worden gebruikt voor manifestaties. Vroeger werden hier bijvoorbeeld de legendarische Liempdse Werktuigdagen voor de landbouw georganiseerd. De enorme variatie in openheid, begroeiing, waterstanden en grondsoorten staat garant voor een zeer veelzijdig dieren- en plantenleven. Enige jaren geleden broedde hier de grauwe klauwier en nog steeds wordt het gebied bezocht door bijzondere vogels en zoogdieren. Op de grond bloeien onder andere de eenbes en de slanke sleutelbloem. Let u echter vooral op de unieke lanenstructuur met samenkomstpunten van vijf en zelfs negen wegen.

NATUURFOTO 3: EENBES
  • Op het kruispunt Negendreven, rechtdoor. Langs het hek, rechtdoor. U passeert hier de wal van Velder. Deze markante scheiding die nog door de slagboom en de Verderse waterloop wordt geaccentueerd, geeft de grens aan tussen verschillende landschappelijke en juridische eenheden. Ten eerste gaat hier het landgoed Velder (particulier) over in het landgoed Heerenbeek (Brabants Landschap). Ook wandelt u hier uit de gemeente Boxtel naar de gemeente Oirschot. Tot slot duidt de grens ook op de scheiding van de oude meierijkwartieren Peelland en Kempenland.
  • Aan uw linkerhand ziet u het landhuis Heerenbeek. Vervolg het pad linksom het landhuis.
FOTO 6. HEERENBEEK

Heerenbeek
De geschiedenis van Heerenbeek gaat terug omstreeks tot 1303. Het westelijke deel bestaat hoofdzakelijk uit akkers en grasland, naar het oosten gaat het landgoed over in naald- en loofbossen met kleine percelen grasland en een onregelmatig sterrenbos. Een groot aantal zandwegen is voorzien van een laanbeplanting van populieren. Op het landgoed staan verschillende gebouwen, waaronder een kasteelachtig herenhuis (1864, uitgebrand in 1998) met aanbouwen (1905), een woonhuis met koetshuis (1864), enkele tot boerderijen omgebouwde tiendschuren (circa 1600 en 1900) en een bakhuis met stal (omstreeks 1850). Rond het woonhuis bevinden zich de restanten van een tuin in Engelse Landschapsstijl met onder meer een eendenvijver met een waterloop, enkele gazons en sierbomen. Een begraafplaats van de oude bewoners van het landhuis, de familie De Girard de Mielet van Coehoorn uit circa 1865 ligt met enkele graftombes westelijk van het landgoed aan de Oude Grintweg. Tot omstreeks 1940 was het landgoed in het bezit van een hopplantage, waaraan de verspreide en verwilderde hopplanten nog herinneren. De percelering is, met uitzondering van die van de landbouwgronden, sedert 1940 nauwelijks veranderd. De oorspronkelijk agrarische functie is deels verdwenen ten gunste van natuurontwikkeling. Het geheel is nu eigendom van Het Brabants landschap

NATUURFOTO 4. VOGEL
  • Einde weg rechtsaf, u verlaat het landgoed. Ga op het einde van de weg linksaf op de verharde weg gaan lopen. Neem de eerste verharde weg, de Termeidenstraat, rechtsaf. Op de T-splitsing, rechtsaf het zandpad Oude Steeg inlopen. Bij de splitsing rechts aanhouden. U bent hier in één van de mooiste kleinschalige landbouwenclaves van Brabant, de Mortelen.
FOTO 7. MORTELEN

De Mortelen
Dit gebied vormt het hart van Het Groene Woud. Het is een ouderwets kleinschalig landschap dat nog alles heeft van het Brabant van vóór de ruilverkavelingen. Vanouds is de Mortelen een moerasgebied met dekzandkopjes. De landbouw uit vroegere eeuwen respecteerde deze aard van de ondergrond. Het karakter van de bodem staat hier aan de basis van het kleinschalige, bovenliggende cultuurlandschap. Slechte, natte gronden werden hakhoutbos en op de hoge dekzandkopjes werd naaldhout geplant. De beter bruikbare gronden vormden een mozaïek van akkertjes en weiden. Het beheer van het natuurgebied sluit aan op de diversiteit van het oude agrarische gebruik. Bloemrijke graslanden worden spaarzaam beweid en bemest en hooilanden worden door gebruik alleen maar schraler. Zo breiden zich bijzondere planten als de knolsteenbreek, de slanke sleutelbloem, de spaanse ruiter en de gevlekte orchis verder uit. Ook het bosbeheer is kleinschalig. Je vindt er veel "boerengebruiksbos" naast opgaand bos en hakhoutpercelen. Deze variatie zorgt onder andere voor veel soorten vogels met als bijzonderheden de kwartelkoning, de wespendief en de havik. Door het omvormen van de eenvormige populierenbossen, het afzetten van hakhout en het openhouden van bospaden blijft de variatie ook in het bos in stand.

  • Eerste weg linksaf, de Zwarte Voorten. U loopt de zandweg uit tot de Oude Grintweg, de doorgaande weg van Boxtel naar Oirschot. Op het einde van het pad ziet u aan de linkerkant u het "Vogelbos" met voerplaatsen en nestkastjes. In dit bos bevindt zich een kruis met een herinneringstekst voor de hier gepleegde moord op een Italiaanse koopman in de 19e eeuw.
  • De Oude Grintweg recht oversteken en het bospad volgen. Blijf over het pad langs de houtsingel en het prikkeldraad lopen. Vervolg het pad onder de dennenbomen. Op het einde van het pad gaat u rechtsaf. U loopt nu in een eikenlaan, de Jacob Reutenlaan. U wandelt hier in een ontginningslandschap dat de afgelopen 150 jaar nogal eens van aanblik is veranderd.
FOTO 8. ONTGINNINGSBOERDERIJ OP LANDGOED KINDERBOS

Kinderbos
De naam van de centrale laan herinnert aan Jacob Mathijs Reuten, een pionier op het gebied van ontginningen, die in 1925 uit het faillissement van de Stichting Spaarfonds voor Bodemcultuur uit Leiden, het landgoed Kinderbosch in de Boxtelse buurtschap Lennisheuvel kocht. Het landgoed was ca. 178 ha. groot. Reuten kocht 50 van de 53 'kopen', voor de som van f. 93.750,- . Het Kinderbos was 150 jaar geleden een groot bos in een erg nat gebied. In de 2e helft van de 19e eeuw zijn de bossen in fasen gekapt en omgezet in landbouwgrond waar toen veel vraag naar was. Toen is ook de landgoedopbouw met de fraaie lanen in een soort van hinkelperk aangelegd. In eerste opzet waren alle blokken verdeeld in smalle percelen met heggen en sloten. Door een verbeterde waterafvoer bleek het mogelijk de kleinschaligheid op te heffen en de laatste bossen ook in akkers of grasland om te zetten. Het omvormen van bos naar akkerland kwam wel vaker voor. Voormalige heiden werden eerst enkele jaren met bossen beplant en daarna in landbouwgrond omgezet. Dit deed men om de ontstellende onvruchtbaarheid van de heidebodems wat te verbeteren voordat er geboerd werd.

  • Eerste weg linksaf, de Middendreef. Einde weg linksaf, de Beukendreef. Aan de linkerkant treft u een boerderijterras, de Jacobushoeve. U kunt hier desgewenst van een rustpauze genieten. Vervolg daarna u weg op de Beukendreef.
  • Eerste zandpad rechtsaf. Doorlopen door bosje, na brugje linksaf. Einde pad rechtsaf, u komt op een verharde weg, de Brinksdijk. Het kruispunt oversteken, Brinksdijk vervolgen. Eerste weg rechtsaf, Banisveld aan rechterhand. Bezoek de uitkijkpost rechts. Voor u ligt het natuurontwikkelingsgebied het Banisveld
FOTO 9. UITZICHTPUNT BANISVELD

Het Banisveld
Het Banisveld is een belangrijke schakel in de verbinding van de natuurgebieden de Mortelen en Kampina. In de vorige eeuw is hier de Banisveldse Heide tot landbouwgebied ontgonnen. Nog tot in de negentiger jaren stond hier maïs temidden van intensieve veehouderij. Door een uitgebreid natuurontwikkelingsproject is dit alles weer omgevormd naar de historische aanblik. Er zijn onder andere poelen en een nieuwe waterloop gegraven en reliëf op de geëgaliseerde bodem aangebracht. Vanouds is het Banisveld het infiltratiegebied voor het grondwater dat in het dal van de Beerze omhoog kwelt. Hier vormen de Smalbroeken ook nu nog de bijzondere hooilanden waar dit water de zeldzame vegetatie voedt. Het uitzichtpunt geeft u een beeld van de grazende runderen die hier voor de openheid van het landschap moeten zorgdragen. Het platform heeft ook nog een symbolische waarde als centraal punt in de stedendriehoek 's-Hertogenbosch, Eindhoven en Tilburg. Deze steden moeten er door een duurzaam beleid voor zorgen dat gebieden als Het Groene Woud hun bestaansrecht behouden en versterken.

  • De verharde weg vervolgen. Na het veeraster en het bosje linksaf langs een sloot lopen. U moet de brug links oversteken. Dit watertje is de Heiloop. Het is jaren geleden gegraven als omleidingskanaal voor de Beerze die hier door het natuurgebied Kampina mocht blijven kronkelen. In de nieuwe waterhuishouding is deze strakke loop op een meer natuurlijke wijze ingericht.
NATUURFOTO 5: BEEKJUFFER
  • Na de brug over de Heiloop gaat u rechtsaf. Volg het pad en steek de brug over de Beerze over. De Beerze is hier geheel gereconstrueerd. Wat vroeger als een kanaal oogde, geeft nu het beeld van een oorspronkelijke laaglandbeek. Hier ter plaatse is een hoge stuw verwijderd en vervangen door een trapsgewijze daling van het beektracé. Hierdoor is het mogelijk dat vissen als de kopvoorn stroomopwaarts kunnen trekken en paaien. We komen meer over deze beek te weten in het derde deel van de wandeling.
  • We lopen rechtsaf langs de beek. Vervolg de weg langs de bosrand. Neem het tweede klaphek linksaf. Houdt het wandelpad over de heide aan. Op het einde van het pad rechtsaf. Vlak voor verharde weg linksaf, de Bosrand. Op Bosrand 2 vindt u Hoeve de Bosrand.
ROUTE 2 - PLATTEGROND
  • Plattegrond route wandeltocht 2