Op stap in Het Groene Woud

Een meerdaagse wandeling door Nationaal Landschap Het Groene Woud

Kartuizerweg De Dommel Liempde Kerkakkers Dommelbeemden Poosplaats het Hoefje Duits Lijntje Lussendreef Geelders Bosccheweg en Groene Poort Dommel bij de Schoonberg Meanders bij Oude Hooibrug Hogert Poel Geelders Dommeldal Hezelaarse akker Vleesbroek Natuurbrug Velder Heerenbeek

Tocht 3

Huidige en voormalige heiden in Het Groene Woud

19 kilometer
Van de Bosrand naar de Groene Poort
  • Start vanaf Hoeve de Bosrand rechtsaf. U gaat de eerste weg rechtsaf, het Kerkpad. Overal op het platteland en in natuurgebieden liggen nog kerk- of richtpaden. Zij dateren uit de tijd dat niet alle dorpen en gehuchten een eigen kapel of kerk hadden. Kerkgangers moesten soms lange wandelingen maken voor de gang naar de kerk van hun parochie.
FOTO 1. HOEVE DE BOSRAND EN OMGEVING
  • U gaat linksaf bij het bordje Kampina. Door het klaphek houdt u rechts aan en volgt de wandelroute. Bij de splitsing rechts aanhouden, neem de rood-gele route. Langs dit kerkpad zijn recent veel amerikaanse eiken geveld, vandaar dat het er wat kaal uitziet. Deze ingevoerde boom is erg agressief ten opzichte van inlandse soorten en domineert in enkele decennia het bos.
  • Op het einde van het pad steekt u de Annadreef over. Het huis Kampina ligt aan uw rechterkant.
FOTO 2. HUIZE KAMPINA E.O.

Kampina
De verwerving van Kampina als natuurgebied door de Vereniging Natuurmonumenten laat zich lezen als een spannend verhaal. Al vanaf 1904 had Mr van Tienhoven gronden onder Boxtel aangekocht. De toenmalige heide werd op verzoek van de nieuwe eigenaar tot grasland of bos omgevormd. Enkele lanen dragen nog de namen van zijn dochters Nardia, Anna en Melanie. Toen eenmaal besloten was dat de aankopen niet meer ontgonnen zouden worden, maar overgedragen aan de nieuwe Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten, rezen er twee problemen. Ten eerste bracht het geld, dat voor de verwerving geïnvesteerd moest worden, nauwelijks iets meer op als Kampina een natuurgebied zou worden. Het tweede punt was de geheimhouding van de aankoop voor de omringende bevolking en boeren die natuur niet zagen zitten. Pas in 1942 maakte de voorzitter bekend dat "door jarenlange voorbereiding, moeite, zorg en overleg ca 100 hectare was aangekocht". Inmiddels is Kampina uitgegroeid tot een van de fraaiste gebieden van de Vereniging met een omvang van ongeveer 1500 hectare. Kenmerkend is de variatie in natuur. In de huidige omvang omvat het gebied bossen, droge en vochtige heide, vennen, twee beekdalen, moerasbos en blauwgraslanden.

  • U gaat het eerste pad rechtsaf. Links van u liggen de beemden van het Papenhoefseveld.
FOTO 3. PAPENHOEFSE VELD

Beemden en blauwgraslanden
Beemden zijn door de beek overstroomde natuurlijke graslanden. Waar ze nog in hun oorspronkelijke staat zijn overgebleven, vormen ze schitterende botanische paradijsjes. In het verleden waren deze velden zo nat dat ze alleen als hooiland in gebruik waren. Zware runderen konden zich niet staande houden op de slappe bodem. Jaarlijks kregen de schrale gronden een gratis bemesting door het beetje voeding dat de beek bij haar overstroming achterliet. Door het hooien en afvoeren van de harde, taaie grassen en de vele kruiden, bleven de beemden erg voedselarm. Een tweede factor die bijdroeg aan het bijzondere karakter van dit gebied was de waterhuishouding. Vanaf de hoge heide in de omgeving kwam in het beekdal schoon grondwater omhoog. Plaatselijk werd dit vermengd met regenwater of overstromingswater uit de beek. Zo kreeg je allerlei verschillen in waterkwaliteit. Gevoegd bij de verschillen in grondsoorten en beheer, vormden de beemden een mozaïek van (veelal blauwe) kruiden en grassen. Aan de andere zijde van de beek, liggen op Kampina nog enkele van deze bijzondere hooilandjes, de Smalbroeken. Op het Papenhoefse veld heeft in het verleden de beek voedselrijk water aangevoerd en zijn de beemden verruigd.

NATUURFOTO 1. KLOKJESGENTIAAN
  • Volg het pad door het natte bos. Dit pad ligt in een begrazingsgebied, er zijn dus vele looppaden van het vee. Negeer alle zijpaden en loop rechtdoor. Na enige tijd buigt het pad naar rechts. Op het einde van het bos, bij een viersprong aan de rand van de heide, linksaf.
  • Volg het drassige zandpad tot het einde op de Balsvoortseweg, ga hier rechtsaf. Negeer ook hier weer alle zijpaden van het vee. Hier links lag vroeger een boerderij bij een doorwaadbare plaats (voorde) over de Beerze. Nu is het een begrazingsgebied waar u runderen vrij door de velden kunt zien struinen.
  • Op het einde van de lange weg gaat u linksaf en al snel de eerste weg over de heide rechts, de Belversebaan. U komt op de grote heide van Kampina.
FOTO 4. HEIDE KAMPINA

Heide op Kampina
Kampina is een fraai heidelandschap dat omringd wordt door bossen en wordt doorsneden door enkele banen. Deze brede zandpaden volgen op veel plaatsen de hogere delen, maar de Belverse baan doet dit niet. Deze stokoude weg kruist de heide in een kaarsrechte lijn van Balsvoort naar het gehucht Belveren onder Haaren. Door dit geforceerde tracé loopt u de kans grote waterplassen tegen te komen. Links van u heeft de natte heide de benaming "goor" meegekregen, wat er op duidt dat het gebied erg moerassig is. In de omgeving van de beken de Beerze en de Rosep is het eveneens erg nat en ontoegankelijk. In de plantengroei vallen de vele blauwe bosbessen in juli en de paarse heide in augustus op. Het noordelijk deel van de heide is vrij droog met veel struikheide, in tegenstelling tot het zuidelijk deel dat vochtiger is en waar meer dopheide groeit. Op Kampina groeien ook klokjesgentiaan en verschillende zeggesoorten. Zomers vliegt de boomvalk boven het gebied, op zoek naar libellen. Ook de wulp, tureluur en roodborsttapuit komen veel in het gebied voor. Met een beetje geluk ziet u zomers een levendbarende hagedis of het doortrekken van kraanvogels in november en maart. Zeer recent is het Belvers Ven schoongemaakt en van zijn beboste oevers ontdaan. U ziet het links in al zijn nieuwe glorie liggen.

FOTO 5. BELVERSVEN
  • Volg de baan langs het Belversven, u kunt op het fietspad lopen. Op einde van het pad komt u op een kruispunt met een geasfalteerd fietspad, u gaat hier rechtsaf het bospad in. Bij het klaphekje linksaf, het pad rechts aanhouden. Op de brede zandweg rechtsaf. Ga het eerste pad linksaf. Op splitsing linksaf, houdt de vennen rechts. Eerste pad rechtsaf weer richting de vennen. Bij het vogelkijkscherm links de wandelroute volgen. Aan de rechterkant ziet u de Huisvennen. Een kijkje door het scherm levert al gauw een aantal leuke vogelsoorten op. Vast ziet u de aalscholver en wellicht ook dodaars en verschillende eenden.
NATUURFOTO 2: LEVENDBARENDE HAGEDIS

Huisvennen
De Huisvennen vormen het fraaiste vennencomplex van Kampina. Zuidwesten winden waaiden in de laatste ijstijd grote hoeveelheden losliggend zand op, die iets oostelijk ervan als heuvels werden neergelegd. Deze fenomenen zijn nog heel goed zichtbaar en geven het landschap een interessant reliëf. Het uitstuiven ging voort totdat de bodemstructuur het proces stopte. Omdat de lage delen ver boven de grondwaterstand lagen en over een ondoordringbare bodem beschikten, werden zij alleen gevuld met regenwater dat bovendien niet kon infiltreren. Zo ontstonden vennen in een zeer voedselarm milieu, die ondanks de voedselschaarste toch uiteindelijk dichtgroeiden met plantenresten. De vennen behoorden tot de persoonlijke bezittingen van de heren van het Huis te Boxtel (Huisvennen). In de 14e eeuw had heer Willem van Merheim de rechten om in de vennen turf te laten steken en verkocht deze aan de inwoners van 's-Hertogenbosch en de pastoor van Tilburg. Zo kwamen de dichtgegroeide vennen weer als open water in het landschap te liggen. De Huisvennen herbergen een schat aan bijzondere plantensoorten. Om deze ook voor de toekomst te bewaren is er binnen enkele jaren vast weer een grote schoonmaak nodig. Of er echter iemand opnieuw op de vrijkomende plantenmassa zit te wachten, is twijfelachtig.

FOTO 6 HUISVENNEN
  • Aan de rechterkant ziet u het bordje Lelieven. U wandelt hier over de heuvels die opgebouwd zijn met het zand uit de vennen.
  • U komt bij een open veld, ga hier op de splitsing linksaf. Na het klaphekje rechtsaf over de brede zandweg. Vóór de verharde weg ziet u rechts een picknickplaats en een verzetmonument. Neem even pauze en lees de tekst bij het monument.
  • Vervolg de wandeling via de verharde weg en ga rechtsaf. Neem de eerste weg linksaf, de Voorstraat. U gaat linksaf bij bordje Smalwater door het klaphekje. Bij twee grote eiken aan de rechterkant, houdt u rechts aan; loop langs de steilrand. U wandelt langs de vernieuwde loop van de Beerze.

Smalwater
Het Smalwater heet hier eigenlijk niet zo, de juiste naam is Kleine Aa. Deze beek is een tak van de Beerze die uitmondt in de Essche Stroom, ongeveer 2 kilometer verderop. Na de Tweede Wereldoorlog is dit gebied geteisterd door een ruilverkaveling die naast vele kavelwerken, de loop van de beek en enkele kilometers houtsingel heeft verwoest. Rond de eeuwwisseling is men gestart met het herstel van de oude beekloop en de aanplant van het landschap. Stuwen werden opgeruimd en vervangen door vriendelijke vispassages van natuurlijke stortsteen. Daarnaast werd de vorm van de waterloop op een natuurlijke wijze gereconstrueerd. Er werden bochten of meanders aangebracht die de dynamiek van erosie en sedimentatie in het water moeten terugbrengen. Langs het water groef men poelen en werden bosjes geplant. De samenwerking tussen waterschap de Dommel, de boerenbond ZLTO en de Vereniging Natuurmonumenten heeft hier echt gewerkt en de natuur profiteert er van. Ook u heeft van dit initiatief profijt doordat de wandelroute hier een schitterend beeld geeft van een levende beek en haar omgeving. Het echte Smalwater is een andere tak van de Beerze en mondt midden in Boxtel in de Dommel uit.

FOTO 7. SMALWATER OF KLEINE AA
  • Volg de beek tot aan het klaphek bij brug over het water. Na het klaphek linksaf over de brug. Eerste weg rechtsaf, de Donders, een oud hooggelegen akkercomplex. U heeft een fraai uitzicht op de Boxtelse Sint Petruskerk.
FOTO 8. BOXTELSE KERK

Het dorp Boxtel
Het dorp Boxtel had in de middeleeuwen een reputatie als de enige heerlijkheid die de druk van de hertog van Brabant kon weerstaan en zelfstandig bleef. Tot 1439 bleef Boxtel buiten de Brabantse invloedsfeer. In die tijd werd ook een begin gemaakt met de bouw van de huidige Sint Petruskerk. De oude kerk was te klein geworden door de vele bedevaartgangers die afkwamen op een vermeend wonder. In 1380 schijnt een zekere Eligius van den Aker wijn geknoeid te hebben dat na verluid tot het bloed van Christus werd omgevormd. Dit Heilig Bloedwonder gaf Boxtel en haar kerk veel status. Naast de imposante kerk is de omgeving van kasteel Stapelen eveneens van monumentale waarde. Het dorp ligt direct aan de rivier de Dommel en heeft hier veel voordelen maar ook nadelen van ondervonden. De belangrijke weg van 's-Hertogenbosch naar Eindhoven dwars door het dorp heeft veel handel en nering aangetrokken. In de 19e eeuw werd Boxtel een knooppunt in het treinverkeer van Zuid-Nederland. Tegenwoordig is het dorp vooral bekend om zijn prachtige ligging temidden van de Brabantse natuurgebieden in de Regionale Landschap en Natuureenheid Het Groene Woud.

  • Eerste weg linksaf richting spoorweg lopen, D'ekker. Op einde van het pad de spoorbaan recht oversteken. Hier linksaf, Tongeren. Het eerste zandpad rechts, de Hoefkens, blijf doorlopen op het zandpad en steek de viersprong over.

Tongeren en Nergena
U wandelt hier door het oude gehucht Tongeren. Vanuit de kern van Boxtel waaierden verschillende van deze akkerdorpen naar alle windrichtingen uit. In het westen van de gemeente liggen nu nog Roond, Tongeren en verderop Luissel temidden van uitgestrekte landbouwgronden. Tongeren vertoont nog sporen van zijn verleden. Verspreid liggen enkele houtsingels die vroeger de kleine weilandjes en akkers omgaven. Naast de grote akkers waarover we zuidelijk van het spoor liepen, lagen er ontelbare kleine en versnipperde percelen van evenzovele eigenaren. Uiteindelijk voerden de wegen langzaam het dorp uit en kruisten de heide. Hier was dat de Tongerense Heide. In 1837 bood de gemeente Boxtel 100 ha van deze woeste grond tussen Molenwijk en Esch te koop aan. Tijdens de oorlog met België waren hier enkele verdedigingswerken aangelegd in de vorm van redoutes. Dit waren door aarden wallen omgeven terreinen waarbinnen soldaten verbleven. De koper werd de Staat der Nederlanden in de persoon van Koning Willem II voor de prijs van 75 gulden per hectare. In 1853 werden de gronden weer verkocht waarna grote delen bebost werden. In de loop van de 20e eeuw werd alle bos en heide opgeruimd en na verschillende herverkavelingen heeft dit het huidige beeld opgeleverd.

FOTO 9. TONGEREN EN NERGENA
  • De verharde weg vervolgen, schuin links aanhouden, de Renbaan. Op einde van de weg rechtsaf, Nergena. Nogmaals op einde weg rechtsaf; weer een bordje Nergena. Steek de Esschebaan schuin naar links over naar de Koningsweg. Op het einde van deze weg bij een Kapel rechtsaf, de Molenwijkseweg. De spoorweg oversteken en tegenover de manege linksaf het bos inlopen; Sparrenrijk. U kunt hier het informatiebord raadplegen en wat rust nemen op de picknickbank.
  • Eerste pad linksaf, langs de speeltuin lopen via de groene wandeling.Op het kruispunt rechtsaf, ga hierna 1e pad linksaf door rododensronstruweel. Op het einde van het paadje rechtsaf een beukenlaan in. Eerste weg linksaf door een donker sparrenbos, hier links aanhouden. Steek het kruispunt over door een greppel en blijf het pad volgen, op het einde ziet u een bank.
NATUURFOTO 4. VOGEL

Sparrenrijk
Landgoed Sparrenrijk maakte vóór 1907 deel uit van Eikenhorst waar we straks wandelen. De naam Sparrenrijk belooft veel eenvormige bossen maar dat blijkt anders te zijn. Er groeien weliswaar veel sparren maar bijvoorbeeld de padenstructuur is erg verassend. Vooral de oude beukenlanen geven het gebied, dat tussen 1865 en 1895 met naaldhout is beplant, een boeiende uitstraling. Nadat de families van Rijkevorsel tot 1910 en van Lieshout het landgoed in bezit hadden werd het in 1954 aan de gemeente Boxtel verkocht. Tegenwoordig wordt het bosbestand van het landgoed omgevormd van productiebos naar een meer natuurlijk beeld. Hiertoe moeten vooral de inheemse loofbomen meer kansen krijgen. Het op grote schaal kappen van de naaldbomen zou echter een verkeerde aanpak zijn. Door meer ruimte in het bos te maken ontstaan open plekken die voorzichtig door de natuurlijke beplanting worden ingenomen. Zo ontstaat er een struiklaag in het bos en worden de bomenakkers tot een gevarieerd bos omgevormd. Je moet hierbij steeds de afweging maken of de cultuurhistorische waarden zoals het lanenpatroon behouden moeten blijven of dat de natuur volledig zegging krijgt over het gebied en op de duur alles wordt uitgewist. Voorlopig kunt u nog van zowel cultuur als van natuur genieten.

FOTO 10 SPARRENRIJK
  • Steek het pad over naar een fraai beukenlaantje. Op het einde van het laantje gaat u rechtsaf en loopt het pad uit. U komt op een brede laan, de Vekemans van Lieshoutlaan. Ga hier linksaf in noordelijke richting. Steek de Esscheweg over en u komt op de wandelroute van Landgoed Eikenhorst. Het landgoed Eikenhorst is bezit van Het Brabants Landschap en maakt deel uit van een reeks landgoederen tussen Boxtel en Sint Michielsgestel.

Eikenhorst
Het landgoed Eikenhorst is vanaf 1806 aangelegd op bouwland, waarschijnlijk naar een ontwerp van tuinarchitect Zocher. Het biedt één van de fraaiste voorbeelden van de Engelse Landschapsstijl in Noord-Brabant. Deze stijl kenmerkt zich door afwisselende openheid en beslotenheid en de vele doorkijkjes en zichtlijnen. De slangvormige vijverpartijen zijn vanuit het landhuis goed te zien en zijn recentelijk opnieuw in vorm gebracht. Ze zijn voldoende diep uitgegraven om de omgeving waar ze slingerend doorheen lopen, erin te laten weerspiegelen. Oud, hoog geboomte geeft het landgoed een waardig karakter. Liefst 60 % van het landgoed bestaat uit bos, heesters en lanen. Vooral de metershoge rododendronstruwelen maken veel indruk als u er zich dwars doorheen begeeft. De open gewelfde graslanden worden gestoffeerd door oude solitaire bomen als rode beuk, paardenkastanje en ruwe iep. De boomopstanden zijn inmiddels ca 150 jaar oud en behoren hiermee tot het weinige echt oude loofhout in de Nederlandse bossen. Door de leeftijd en de wisselende kwaliteit van de bomen heeft u veel kans om hier spechtensoorten en vooral de boomklever aan te treffen. Op de grond groeien enkele bijzondere soorten wilde planten zoals de koningsvaren langs beschaduwde bossloten.

FOTO 11. EIKENHORST
  • Op de splitsing links aanhouden en het weiland oversteken. Langs de bosrand rechts blijven lopen tot eerste pad links het bos in. Links ziet u een boomweide met populieren; steek het brugje over. Links ziet u de voormalige Essche Stroom. Deze afgesneden arm biedt uitzicht op de helaas gekanaliseerde beek. De Essche Stroom was vroeger een sterk vervuilde waterloop die onder andere het afvalwater van Tilburg en zijn industrie afvoerde. Nu het water veel schoner is komen ook herstelplannen van het beektracé weer in beeld.
NATUURFOTO 5. RUGSTREEPPAD
  • U draait rechts met het pad mee. Blijf het pad volgen en steek het brede zandpad over. Na het brugje linksaf, houdt pad naar rechts aan. Links door de bomen een boerderij uit 1779.

Hallehuis boerderij
Links van u ziet u een fraaie 18e eeuwse boerderij. Het voorhuis is goed te onderscheiden van de stalruimten. We spreken bij een dergelijk bouwwerk over een hallehuis. Oorspronkelijk werd de boerderij gebouwd met gebinten, twee stijlen en een dwarsbalk die aan elkaar verbonden waren en waarop het dak rustte. Het aantal gebinten bepaalde de lengte van de boerderij die meestal in drie beuken was verdeeld: één tussen de stijlen en twee er aan weerszijden van. Het voorste deel was de woonruimte of den herd. Door de voorgevel kwam men letterlijk met de deur in huis. Ook goed waar te nemen is de plaats van de brandmuur waartegen de schouw was geplaatst. Deze stookplaats lag centraal in den herd en had en schoorsteen tegen vaak de enige stenen muur van de boerderij. Achter deze muur begon de stal. Later zijn veel van deze boerderijen omgevormd tot typen waarbij de voorgevel werd uitgebouwd en de hoofddeur naar de zijgevel verdween. Deze zogenaamde langgevel boerderijen worden vaak als karakteristiek voor Brabant gezien maar dateren pas uit de tweede helft van de 19e eeuw.

FOTO 12 HALLEHUIS BOERDERIJ
  • Het pad volgen langs waterpartijen, rechts heeft u zicht op het landhuis Eikenhorst.Volg het pad langs een stenen bank en loop verder door de rododendrons. Einde van het pad linksaf de oprijlaan op wandelen. Kijk even naar links voor het bijzondere huisje dat deel uitmaakt van de landgoed bebouwing. De Esscheweg oversteken en de brede laan blijven volgen. Rechts van u ligt weer Sparrenrijk, let op de bijzonder fraaie boerderij.
  • Blijf steeds rechtdoor gaan ook als weg naar rechts draait. Na een kruispunt met bocht naar rechts, doorlopen tot weg links aan de bosrand. Linksaf richting de Bosscheweg lopen. Op het einde van het bospad rechtsaf over het fietspad wandelen. Oversteken naar de Groene Poort, einde wandeling
ROUTE 3 - PLATTEGROND
  • Plattegrond route wandeltocht 3